बुवाको मुख हेर्ने दिन — इतिहास, महत्व र परम्परा

भदौ कृष्णपक्षीय औंसीका दिन मनाइने यो पर्वमा सन्तानले बुवाप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्छन्, स्वर्गीय पितृका नाममा श्राद्ध र तर्पण गर्ने चलन पनि छ

२६ भदौ २०८३, शुक्रवार

नेपालमा प्रत्येक वर्ष भदौ महिनाको कृष्णपक्षीय औंसी तिथिका दिन "कुशे औंसी" अर्थात् "बुवाको मुख हेर्ने दिन" मनाइन्छ। हिन्दू पञ्चांगअनुसार तय हुने यो पर्व नेपाली समाजमा पितृभक्ति र पिता-सन्तान सम्बन्धको उत्सवका रूपमा मनाइँदै आएको छ।

किन मनाइन्छ यो दिन?

हिन्दू धर्मशास्त्रमा "पितृदेवो भवः" अर्थात् पितालाई देवता सरह मान्ने मान्यता रहेको छ। यसै मान्यताका आधारमा सन्तानहरूले आफ्ना बुवाप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्न यो दिन विशेष रूपमा तोकिएको हो। जीवित बुवालाई खुसी पारे परिवारमा सुख-शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। जसका पिता यस लोकमा छैनन्, उनीहरूका लागि पनि यो दिन उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, किनभने यस दिन पितृका नाममा विशेष धार्मिक कर्म गर्ने चलन छ।

इतिहास र पौराणिक पृष्ठभूमि

पुराणअनुसार यस दिन कुश (एक प्रकारको पवित्र घाँस) घरमा भित्र्याई पूजा गर्ने परम्परा रहेकाले यसलाई "कुशे औंसी" भनिएको हो। हिन्दू मान्यतामा कुशलाई भगवान विष्णुको वासस्थान मानिन्छ र यसलाई वर्षभरि हुने देवकार्य तथा पितृकार्यमा प्रयोग गरिन्छ। पुरोहितहरूले यजमानका घरघरमा गई कुश पुर्‍याइदिने र बदलामा यजमानले सिधा-दक्षिणा दिने चलन पुरानै समयदेखि चलिआएको छ। यसैगरी जसका पिता बितिसकेका छन्, उनीहरूले पितृतीर्थमा गई श्राद्ध गरे मात्र पितृ मोक्ष प्राप्त गर्छन् भन्ने पौराणिक कथन पनि प्रचलित छ।

यस दिन के-के गरिन्छ?

सन्तानहरूले बिहानै उठी बुवालाई मीठो-मसिनो, मिठाइ, फलफूल खुवाउँछन्।
गोडा छोई टीका लगाई आशीर्वाद लिने परम्परा छ (यो चलन विशेषतः छोराहरूमा बढी देखिन्छ)।
बुवालाई नयाँ लत्ताकपडा वा अन्य उपहार दिइन्छ।
साँझ परिवार मिलेर ठूलो भोजको आयोजना गरिन्छ, जसमा बुवाको आशीर्वाद सबैले ग्रहण गर्छन्।
जसका बुवा स्वर्गीय भइसकेका छन्, उनीहरूले पवित्र नदी किनार वा तीर्थस्थलमा गई तर्पण, पिण्डदान र श्राद्ध कर्म गर्छन्।
विदेशमा रहेका छोराछोरीले भिडियो कल मार्फत बुवासँग कुराकानी गरी शुभकामना साट्ने गरेका छन्।

परम्परा कसरी कायम छ?

पुस्तौंदेखि चलिआएको यो परम्परा आधुनिक समयमा पनि उत्तिकै महत्त्वका साथ मनाइँदै आएको छ। शहरीकरण र पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव बढ्दै गए पनि नेपाली समाजमा बुवाको मुख हेर्ने दिनको सांस्कृतिक र पारिवारिक महत्त्व झन् बलियो बन्दै गएको विश्लेषकहरूको भनाइ छ। यद्यपि, आधुनिकताका कारण वृद्धाश्रममा बुवा-आमालाई राख्ने प्रवृत्ति बढेकोप्रति समेत यस अवसरमा समाजमा चिन्ता व्यक्त हुने गरेको छ।

प्रकाशित : २६ भदौ २०८३, शुक्रवार 11:16