गाईजात्रा: शोकबाट जन्मिएको हाँसो र व्यङ्ग्यको पर्व

नेवारी भाषामा 'सापारू' भनेर चिनिने गाईजात्रा हिन्दू परम्परामा पूजनीय मानिने गाईसँग जोडिएको पर्व हो। 'सा' शब्दले गाई र 'पारू' शब्दले प्रतिपदा तिथिलाई जनाउँछ, जुन तिथिमा यो चाड मनाइन्छ। किंवदन्ती अनुसार यसै दिन काठमाडौं उपत्यकाका बासिन्दाहरूले मृत्युका देवता यमराजको पूजा गर्दै आएका छन्, र यसो गर्दा दिवङ्गत आत्माले मुक्ति पाउँछ भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ।

यस पर्वको उत्पत्तिसँग जोडिएको एउटा रोचक इतिहास छ। वि.सं. १६४१ देखि १६६४ सम्म राज्य गरेका राजा प्रताप मल्लले आफ्नो सानो छोरा गुमाएका थिए। यो वियोगले रानीलाई गहिरो शोकमा डुबायो, र लामो समयसम्म उनी राजकाज र सामान्य जीवनबाट टाढै एक्लै बसिरहिन्। राजाले मृत्यु कसैको वशमा नरहेको यथार्थ बुझाउन धेरै प्रयास गरे, तर रानीका आँसु सुकेनन्। अन्ततः राजाले एउटा उपाय भेट्टाए — त्यही वर्ष राज्यभर मृत्यु भोगेका परिवारका सदस्यहरूलाई गाईसहित दरबारअगाडिबाट रानीले देख्ने गरी जात्रा निकाल्न आह्वान गरियो। यही नौलो प्रदर्शनी पछि गएर आजको काठमाडौं दरबार स्क्वायरमा प्रस्तुत हुने चलन बस्यो।

जब आफ्नो एक्लो पीडा नभई समाजका अनेक परिवारले पनि उस्तै वियोग भोगेको रानीले देखिन्, तब उनलाई आफ्नो शोक साझा भएको महसुस भयो। राजाले जात्रामा हाँसो, ठट्टा र व्यङ्ग्य मिसाउन जनतालाई उत्साहित गरेका थिए, जसले गर्दा रानी पनि अन्ततः पीडा बिर्सेर हाँसिन्।

यसैबाट यो पर्वले अर्को आयाम पायो — जात्रामा सहभागी जनताले झाँकी र प्रदर्शनीका माध्यमबाट धनीको अहंकार र गरिबको पीडालाई सांकेतिक ढंगमा देखाउन थाले। यसरी गाईजात्रा समाजका नकारात्मक पक्षलाई कलात्मक व्यङ्ग्यमार्फत चिर्ने चाडका रूपमा स्थापित भयो। त्यतिबेला समाजमा गरिब र निमुखामाथि भएको दमन तथा अन्यायलाई जनताले व्यङ्ग्यात्मक रूपमा राजा-रानीसामु प्रस्तुत गर्थे। पुस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्परा आज पनि जीवित छ, जहाँ राजनीतिज्ञ, पत्रकार र समाजका चर्चित व्यक्तित्वलाई लक्षित गरेर विसंगति र आडम्बरमाथि व्यङ्ग्य गरिन्छ। यसमा कसैले चित्त दुखाउन नपाउने अलिखित नियम नै बनेको छ।

जात्राको स्वरूप

जात्रा निकाल्दा अगाडि गाई राखिन्छ; गाई उपलब्ध नभए गाईकै रूप दिइएको कुमार बालकलाई अगाडि लगाइन्छ। रंगीचंगी पोशाक र मुखुण्डो लगाएका मानिसहरू बाजागाजासहित, बितेका आफन्तका तस्बिर र विशेष ध्वजा-पताका बोकेर जात्रामा सामेल हुन्छन्। यद्यपि काठमाडौं यसको मुख्य केन्द्र हो, देशका अन्य शहरहरूमा पनि यो पर्व उत्तिकै उत्साहका साथ मनाइन्छ। हास्यकलाकारहरूले प्रहसन र हाउभाउमार्फत जनतालाई हँसाउँदै राजादेखि सिपाही र चियापसलेसम्म सबैलाई लक्षित गरी व्यङ्ग्य गर्ने चलन छ — यसरी गाईजात्रा समाजले भोगेका घटना-परिघटनाको हास्यास्पद सार बन्न पुग्छ।

हालका वर्षहरूमा 'सिस्नुपानी नेपाल' जस्ता कार्यक्रमहरूले राजनीतिक व्यक्तित्वलाई नै बोलाएर जनताकै अगाडि उनीहरूका राम्रा-नराम्रा पक्ष व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा उजागर गर्ने गरेका छन्। यस्ता विशेष कार्यक्रम १०–१५ दिनसम्म चल्छन्, र यस अवधिमा टिभी, रेडियो र पत्रपत्रिका पनि गाईजात्रामय बन्छन्। यस वर्षको गाईजात्रा सप्ताहमा पनि राजनीतिक नेतृत्वको असक्षमता, परनिर्भरता र आगामी निर्वाचनसँग जोडिएका विषयले व्यङ्ग्यमा प्राथमिकता पाउने देखिन्छ। खाडी मुलुकदेखि अमेरिका, युरोप र जापानसम्म — नेपाली समुदाय जहाँ छ, त्यहाँ गाईजात्रा आ-आफ्नै स्वरूपमा मनाइन्छ।